Syndrom oszusta – dlaczego nie wierzymy w swoje sukcesy?

Syndrom oszusta – skąd się bierze i jak z nim żyć?

Wyobraź sobie, że właśnie dostałaś/dostałeś awans, zdałaś/zdałeś egzamin z wyróżnieniem albo udało Ci się zrealizować trudny projekt. Powinnaś/powinieneś czuć dumę i satysfakcję… a jednak w Twojej głowie pojawia się myśl: „To tylko przypadek. W końcu ktoś odkryje, że nie jestem tak dobra/dobry, jak wszyscy myślą”. Jeśli brzmi to znajomo, być może doświadczasz syndromu oszusta. To zjawisko, które dotyka nawet ludzi odnoszących największe sukcesy. Szacuje się, że aż 70% osób na świecie choć raz w życiu poczuło się w ten sposób. Ale czym dokładnie jest syndrom oszusta i czy można sobie z nim poradzić?

Czym jest syndrom oszusta?

Syndrom oszusta (ang. imposter syndrome) to stan, w którym ktoś nie potrafi uwierzyć w swoje kompetencje i sukcesy. Zamiast dumy pojawia się lęk, że inni w końcu zorientują się, iż „to wszystko było dziełem przypadku”. Osoby zmagające się z tym zjawiskiem są przekonane, że nie zasługują na swoje osiągnięcia, nawet jeśli mają solidne dowody, że jest inaczej.

Termin „syndrom oszusta” został wprowadzony w latach 70. przez dwie psycholożki – Pauline Clance i Suzanne Imes. Zauważyły one, że wiele kobiet odnoszących sukcesy zawodowe wciąż miało poczucie, że nie są wystarczająco dobre i że „oszukują wszystkich wokół”. Dziś wiemy, że dotyczy to nie tylko kobiet – również mężczyźni często doświadczają tego zjawiska.

Dlaczego tak się dzieje?

Syndrom oszusta nie bierze się znikąd. Jego źródeł możemy szukać w kilku obszarach:

Wychowanie – Jeśli w dzieciństwie często słyszałaś/słyszałeś, że musisz być najlepsza/najlepszy, by zasługiwać na miłość i uwagę, jako dorosły możesz ciągle czuć presję, żeby „udowadniać swoją wartość”.
Perfekcjonizm – Osoby, które stawiają sobie bardzo wysokie wymagania, często nie potrafią docenić swoich sukcesów, bo zawsze znajdą coś, co „mogły zrobić lepiej”.
Porównywanie się do innych – Media społecznościowe nie pomagają – łatwo wpaść w pułapkę myślenia, że inni są bardziej utalentowani, bardziej pracowici czy inteligentniejsi.
Stereotypy i presja społeczna – Jeśli należysz do grupy, która jest mniej reprezentowana w danym środowisku (np. kobieta w branży IT), możesz mieć wrażenie, że musisz „udowadniać, że się nadajesz”.

Jak rozpoznać syndrom oszusta?

Najczęstsze objawy to:

Przekonanie, że Twoje sukcesy to wynik szczęścia albo przypadku, a nie własnych umiejętności.
Strach przed „zdemaskowaniem” jako niekompetentnej osoby.
Umniejszanie swoich osiągnięć, nawet jeśli inni Cię chwalą.
Ciągła potrzeba udowadniania swojej wartości.
Odkładanie zadań na później (prokrastynacja) z obawy przed porażką albo przeciwnie – nadmierne przygotowywanie się do każdego wyzwania.

Kogo dotyczy to zjawisko?

Choć syndrom oszusta może spotkać każdego z nas, niektóre grupy są na niego szczególnie narażone. Najczęściej zmagają się z nim osoby ambitne, które stawiają sobie wysokie wymagania i dążą do rozwoju. To między innymi studenci i doktoranci, którzy porównują się do swoich rówieśników i wykładowców, często czując, że „nie dorastają im do pięt”. Młodzi pracownicy wchodzący dopiero na rynek pracy także bywają podatni na to zjawisko – zwłaszcza w branżach kreatywnych, gdzie ocena efektów pracy jest subiektywna, a konkurencja duża.

Liderzy, przedsiębiorcy i osoby na wysokich stanowiskach również często czują, że ich sukces jest wynikiem przypadku, a nie rzeczywistych kompetencji. Paradoksalnie im wyżej się wspinamy po szczeblach kariery, tym większa może być presja i strach przed tym, że „ktoś odkryje prawdę o naszej niekompetencji”.

Badania pokazują także, że syndrom oszusta częściej odczuwają kobiety, zwłaszcza te działające w branżach zdominowanych przez mężczyzn, takich jak IT czy nauki ścisłe. Powodem mogą być stereotypy społeczne i brak wzorców do naśladowania. Równie narażone są osoby z grup mniejszościowych etnicznych, kulturowych lub społecznych – często mają one poczucie, że „nie pasują” do danego środowiska albo że ich sukcesy są oceniane surowiej niż sukcesy większości.

Czy syndrom oszusta może zaszkodzić?

Niestety, tak. Zamiast cieszyć się sukcesami, osoby z syndromem oszusta przeżywają stres, lęk i wypalenie zawodowe. Często unikają nowych wyzwań, bo boją się porażki. Mogą rezygnować z awansów, bo są przekonane, że „nie dadzą sobie rady”. To z kolei wpływa na ich rozwój i satysfakcję z życia.

Jak sobie z nim poradzić?

Zapisuj swoje sukcesy – Prowadź dziennik, w którym notujesz osiągnięcia i pozytywne opinie innych.
Wyznaczaj realistyczne cele – Nie musisz być perfekcyjna/perfekcyjny. Skup się na tym, co już potrafisz.
Rozmawiaj z innymi – Wsparcie bliskich, mentorów czy współpracowników pomaga spojrzeć na siebie obiektywnie.
Pracuj nad przekonaniami – Terapia poznawczo-behawioralna może pomóc zmienić sposób myślenia o sobie.
Buduj dobre środowisko – Liderzy i pracodawcy mogą tworzyć bardziej wspierające miejsca pracy, gdzie każdy czuje się doceniony.

Podsumowanie

Syndrom oszusta to zjawisko, które może utrudniać cieszenie się sukcesami i ograniczać rozwój zawodowy. Dobra wiadomość jest taka, że można sobie z nim poradzić – z pomocą wsparcia, zmiany podejścia do własnych osiągnięć i pracy nad przekonaniami. Pamiętaj, że Twoje sukcesy nie są przypadkowe – są efektem Twoich umiejętności, wysiłku i zaangażowania.

Bibliografia:

Bravata, D. M., Watts, S. A., Keefer, A. L., Madhusudhan, D. K., Taylor, K. T., Clark, D. M., Hagg, H. K. (2020). Prevalence, predictors, and treatment of impostor syndrome: A systematic review. Journal of General Internal Medicine, 35(4)

Psychomedic. (2023). Syndrom oszusta – poczucie bycia niewystarczającym. https://psychomedic.online/syndrom-oszusta-czyli-poczucie-bycia-niewystarczajacym/

Fortis Mentis. (2023). Syndrom impostora: czym jest i jak sobie z nim radzić? https://fortismentis.pl/syndrom-impostora-czym-jest-syndrom-oszusta-i-jak-sobie-z-nim-radz